Gemeente Balen Gemeente Balen

Natuurgebied De Vennen

De Vennen

Het natuurgebied De Vennen situeert zich in het oosten van de gemeente Balen, tussen het gelijknamig gehucht Vennen en de Steenweg op Leopoldsburg. Aan de noordkant wordt het natuurgebied begrensd door het natuurgebied De Most en de wijk Ongelberg, aan de zuidkant door de straat Schoorheide. Ter hoogte van De Vennen stroomt de Grote Nete vanuit Limburg (Lommel-Kerkhoven) de provincie Antwerpen binnen. De Grote Nete is op deze plaats slechts een bescheiden riviertje van ongeveer 3 meter breedte, met een nog natuurlijk meanderend verloop.
Het gebied wordt mee beheerd door Natuurpunt Balen-Nete. 

Landschap met drie beken

In het beekdallandschap van De Vennen stromen naast de Grote Nete nog twee andere beken, met name de Grote en de Kleine Hoofdgracht. Deze  kunstmatig gegraven beken, eigenlijk grachten, worden gekenmerkt door een uitzonderlijk goede waterkwaliteit. Ook de Grote Nete zelf is hier in haar bovenloop nog behoorlijk zuiver.

Landschap in beweging

Het landschap van De Vennen is een uitgesproken kleinschalig cultuurlandschap met een hoge densiteit aan kleine landschapselementen: houtkanten, alleenstaande bomen, veedrinkpoelen, beekjes en grachten, wegbermen,...

In het gebied vinden we honderden kleine percelen die gebruikt worden als hooiland of weiland. De laatste jaren blijven echter steeds meer percelen braak liggen. Daarnaast treffen we verspreid in het gebied ook loofbosjes, elzenbroekbossen en tal van vijvers aan. Een deel van de kunstmatig gegraven vijvers ligt er inmiddels verlaten bij.

De tendens naar braakligging is in eerste instantie gunstig voor het natuurbehoud, omdat er in feite een spontane natuurontwikkeling kan optreden. Wanneer dit fenomeen zich echter op grote schaal en op langere  termijn doorzet, dreigt het eeuwenoude open cultuurlandschap zijn eigenheid te verliezen omdat het hele gebied zal evolueren naar een uitgestrekt loof- en broekbos.

Ecologische parel

Het landgebruik en de natuurwaarden in het beekdal zijn zeer divers. Verspreid liggen biologisch waardevolle tot zeer waardevolle complexen: wilgenstruweel, waardevol elzenbroek, vochtige dotterbloemgraslanden en ruigten, overgangen naar drogere zandbruggen,...

Bijna over de ganse lengte van het natuurgebied is er zure, voedselarme kwel (opstijgend grondwater) aanwezig, wat potenties geeft aan die vegetatietypes die van het grondwater afhankelijk zijn. Een groot gedeelte van deze kwel wordt echter afgevangen, vooral door de Kleine Hoofdgracht.

Dat het natuurgebied De Vennen een hoge ecologische waarde heeft, mag blijken uit de fauna- en flora-elementen die je er aantreft.

Vissen met Europese status

In de zuivere watertjes van de Kleine en de Grote Hoofdgracht en de Grote Nete komen bijzondere visoorten voor zoals de serpeling en de hyperzeldzame beekprik. Deze naaldvormige zwemmer is op Europese schaal bedreigd en overal in Vlaanderen zo goed als verdwenen, maar in De Vennen kan je hem met enig geluk nog aantreffen. Uit een studie van het Instituut voor Bosbouw- en Wildbeheer (2002) blijkt dat in de Kleine Hoofdgracht, aan het meetpunt bij het verlaten van het natuurgebied, het grootste aantal vissoorten werd gevonden op een totaal van 11 meetpunten in de Kempen. Door het voorkomen van uiterst zeldzame vissen is de volledige oppervlakte van het  natuurgebied De Vennen aangeduid als Europees Habitatrichtlijngebied.

Langs de oevers van de Grote Nete groeit de adderwortel. Op de hooilanden en in greppels treffen we dotterbloemen, pinksterbloemen, echte koekoeksbloemen, bosbies en holpijp aan, kenmerkende soorten voor zeldzaam wordende biotopen. Uit de inventarisatie van de beheerde percelen blijkt dat de zegges aan belang winnen. Op enkele plaatsen is de eerder zeldzame draadrus gevonden. In bepaalde elzenbroeken is de slangenwortel goed vertegenwoordigd.

Onder de vogels springen vooral prooivogels als sperwer, torenvalk en buizerd in het oog, naast een ganse reeks kleinere zangvogels. Vermeldenswaard zijn ook ijsvogel en de waterral. De blauwe reiger is een regelmatige gast in heel het gebied.

In het voorjaar zie je hier oranjetipjes, prachtige vlindertjes die voor hun voortplanting nood hebben aan pinksterbloemen (daarop  worden de eitjes afgezet). Langs de Grote Nete pronken in de zomer tientallen prachtige weidebeekjuffers, als je goed zoekt is ook de bosbeekjuffer geen rariteit meer.

In de groep van amfibieen en reptielen noteren we de gewone pad, de bruine en de groene kikker, verscheidene salamandersoorten en de levendbarende hagedis.

De zoogdieren zijn vertegenwoordigd door onder meer de vos,  steenmarter, bunzing, hermelijn en wezel. Uiteraard vind je hier ook egels, eekhoorns (in de drogere bossen op de valleiflank) en andere algemeen  voorkomende tepelbeestjes. Het gebied herbergt ook een een mooie populatie reeën.

Cultuurhistorische waarde

De Vennen zijn niet alleen ecologisch maar ook landschappelijk en cultuurhistorisch bijzonder waardevol. Eeuwenoude  kleinschalige cultuurlandschappen van deze omvang (enkele honderden hectaren) zijn in Vlaanderen bijzonder zeldzaam.

In de omgeving van De Vennen vinden we ook de Topmolen, een oude watermolen van een zeldzaam type (de enige in de provincie Antwerpen) die geklasseerd werd als beschermd monument. De molen is niet meer in goede staat, maar recent heeft de eigenaar het woongedeelte alvast gerenoveerd. 

Ingrepen aan Kleine Hoofdgracht

In 2011 werden in het kader van het Europese LIFE-project (provincie Antwerpen, Regionaal Landschap Kleine en Grote Nete en Natuurpunt) de oeverwallen van de Kleine Hoofdgracht over een lengte van meer dan 500 meter verwijderd. Zo ontstond er over meer dan 2 hectare open water, moeras en plas-dras zones. Het resultaat is dat het natuurgebied De Vennen nu beter in staat is bij sterke regenval grote hoeveelheden water te bufferen. Daarnaast gaat de natuurwaarde er zienderogen op vooruit. 

Door het weggraven van de ruimingswallen (die als kleine dijkjes werkten) kan het water nu terug vrij in en uit de valleigronden stromen wat eveneens de verdroging in droge periodes tegengaat. Op deze manier wordt de natuurlijke dynamiek van de beek heropgestart wat zorgt voor meer variatie. Deze veelvuldigheid aan verschillende plekjes in de beek wordt door verschillende dieren en planten gesmaakt waardoor ze er het beter naar hun zin hebben.

Er is van de gelegenheid gebruik gemaakt om een wandelpad, enkele bruggetjes en vlonderpaden aan te leggen zodat dit historisch unieke stukje watergebied toegankelijk is voor wandelaars (zie plannetje bij 'downloads' hieronder). Met rubberen laarzen kan je de meanders van de Grote Nete en de Kleine Hoofdgracht volgen, te midden van een afwisselend landschap van graslandjes, ruigtes, struweel en bossen: het woord 'mozaïek' lijkt wel uitgevonden in De Vennen. 

 

  • Gelegen tussen fietsknooppunt 07 en 24 / wandelknooppunt Kempense Landduinen 22 en 21
  • Vertrek aan voetbalplein FC Cools, Peer Luytendijk

Openingsuren & contact

Dienst toerisme

Open vandaag: 10u - 17u
adres
Bevrijdingsstraat 12490 Balen
tel.
014/74 40 50
e-mail
dekruierie@balen.be

Waar?

Balen
Peer Luytendijk
Toon op stratenplan